Viðmið og kröfur um gæði doktorsnáms við Háskóla Íslands

Viðmið og kröfur um gæði doktorsnáms við Háskóla Íslands

Samþykkt á háskólaþingi 18. apríl og í háskólaráði 3. maí 2012

1. Inngangur

Háskóli Íslands hefur heimild mennta- og menningarmálaráðherra til að bjóða doktorsnám á öllum fræðasviðum sínum, skv. lögum um háskóla nr. 63/2006 og reglum um doktorsnám í háskólum nr. 37/2007. Var heimildin veitt að undangenginni faglegri úttekt erlendra sérfræðinga á árunum 2008 og 2009.

Við Háskóla Íslands er lögð rík áhersla á að tryggja að doktorsnámið sé í samræmi við alþjóðlega viðurkenndar kröfur. Árið 2004 samþykktu háskólafundur og háskólaráð formleg Viðmið og kröfur um gæði doktorsnáms við Háskóla Íslands og voru þau endurskoðuð árið 2012. Miðstöð framhaldsnáms við Háskóla Íslands var sett á laggirnar árið 2009 með það hlutverk að tryggja og efla gæði doktorsnáms við skólann og fylgja eftir settum viðmiðum og kröfum, sbr. 66. gr. reglna Háskóla Íslands nr. 569/2009.

2. Skipulag doktorsnáms

Fræðasvið og deildir háskólans skipuleggja og bera faglega ábyrgð á doktorsnámi við skólann, efni þess, uppbyggingu og framkvæmd. Samkvæmt lögum um háskóla nr. 63/2006 og lögum um opinbera háskóla nr. 85/2008 setur háskólaráð almennar reglur um doktorsnám og um vörn doktorsritgerða. Þessar almennu reglur eru í VI. kafla reglna fyrir Háskóla Íslands nr. 569/2009. Þar kemur fram að fræðasviðum og deildum Háskólans er heimilt að skipuleggja doktorsnám í samræmi við þann ramma sem þar er settur. Nánari ákvæði um framhaldsnám eru í sérreglum fræðasviða og deilda um slíkt nám sem staðfestar eru af háskólaráði. Lærdómstitlar sem veittir eru við námslok eru tíundaðir í 55. gr. sameiginlegu reglnanna.

3. Gæði doktorsnáms, tengsl við lög og reglur

Í framangreindum lögum og reglum er fjallað ítarlega um ýmis formskilyrði doktorsnáms, s.s. um aðgang að doktorsnámi, doktorsnefndir, umsóknarfrest, meðferð umsókna, einingafjölda, tímalengd og samsetningu náms, tengsl meistara- og doktorsnáms, umsjónarkennara og leiðbeinanda, kröfur til þeirra sem leggja mat á námið og lokaverkefnið, prófdómara og andmælendur, námsmat, skil og frágang lokaverkefna, tengsl við aðra háskóla og lærdómstitla. Lögin og reglurnar mynda formlega umgjörð um doktorsnámið en hér er kveðið sérstaklega á um viðmið og kröfur um gæði námsins, s.s. hvaða kröfur eru gerðar til leiðbeinenda, fræðasviða, deildaog námsleiða. Aðgreiningin á milli laga og reglna annars vegar og viðmiða og krafna um gæði hins vegar er þó ekki í öllum tilvikum skýr. Þannig taka lögin, og sérstaklega reglurnar, að nokkru leyti til gæða námsins og eftirfarandi viðmið og kröfur um gæði fela í sér ítarlegri útfærsla á reglunum.

4. Viðmið og kröfur um gæði doktorsnáms

Þessi viðmið og kröfur um gæði doktorsnáms eru hluti af formlegu gæðakerfi Háskóla Íslands. Lögð er áhersla á að þau séu sambærileg við það sem tíðkast í þeim erlendu háskólum sem Háskóli Íslands ber sig saman við.

Hér á eftir er gerður greinarmunur á almennum, faglegum og efnislegum viðmiðum og kröfum.

  • Almennu viðmiðin eru rammi sem vísar til alþjóðlega viðurkenndra forsenda um gæði doktorsnáms.[1]
  • Faglegu viðmiðin tilgreina lágmarkskröfur um menntun, leiðbeiningarreynslu og rannsóknavirkni leiðbeinenda og doktorsnefnda.
  • Efnislegu viðmiðin fela í sér lágmarkskröfur um námsaðstöðu doktorsnema.

4.1 Almenn viðmið

  • Markmið og hæfniviðmið doktorsnáms.  Markmið doktorsnáms við Háskóla Íslands er að veita doktorsnemum þá þekkingu og færni sem nauðsynleg er til að þeir geti stundað sjálfstætt vísindalegar rannsóknir, aflað nýrrar þekkingar og gegnt margvíslegum störfum á innlendum og erlendum vettvangi sem krefjast hæfni til að beita vísindalegum aðferðum. Til doktorsnema skulu gerðar kröfur um virka þátttöku í því vísindasamfélagi sem þeir hafa gerst aðilar að. Hæfniviðmiðum doktorsnámsins (e. learning outcomes) er nánar lýst í viðmiðum um æðri menntun og prófgráður sem gefin eru út af mennta- og menningarmálaráðherra.
  • Gegnsætt inntökuferli.  Leitast skal við að laða að doktorsnámi við Háskóla Íslands þá nemendur sem eru líklegastir til þess að taka frumkvæði í rannsóknum. Val á doktorsnemum fer fram á grundvelli faglegrar hæfni, jafnréttis og sanngirni. Almennt skal vera ljóst til hvers ætlast er af nemendum sem skrá sig í doktorsnám við Háskóla Íslands.
  • Námsáætlun og fjármögnun.  Í upphafi náms skal gerð skrifleg námsáætlun þar sem m.a. er kveðið á um gagnkvæmar skyldur og réttindi doktorsnema, leiðbeinanda, doktorsnefndar og Miðstöðvar framhaldsnáms f.h. Háskóla Íslands. Í námsáætluninni skal m.a. koma fram raunhæf áætlun um fjármögnun og framvindu doktorsnámsins, ákvæði um birtingarétt, námsaðstöðu og önnur gögn og gæði, s.s. tilraunaaðstöðu, sem er nauðsynleg vegna námsins.
  • Árleg námsframvinduskýrsla.  Doktorsnemi skal árlega skila til viðkomandi deildar/fræðasviðs námsframvinduskýrslu sem staðfest er af leiðbeinanda. Deildir/fræðasvið skila afriti af henni til Miðstöðvar framhaldsnáms. Í skýrslunni skal m.a. gerð grein fyrir framvindu doktorsverkefnisins, einingum (ECTS) sem lokið er, fundum doktorsnema og leiðbeinanda, birtum ritverkum, þátttöku í ráðstefnum, kennslustörfum, fjármögnun námsins og áætluðum námslokum.
  • Námstími. Doktorsnám að loknu meistaranámi er 180–240 einingar (ECTS). Miðað við full námsafköst er námstími í doktorsnámi því 3–4 ár. Hámarkstími til að ljúka doktorsgráðu skal að jafnaði vera 5–6 ár.
  • Skráning eininga. Doktorsnefnd og leiðbeinandi skulu gæta þess að skráning eininga í nemendakerfi (Uglu) sé í samræmi við raunverulega framvindu námsins.
  • Rannsóknarumhverfi. Doktorsnámið skal fara fram í virku rannsóknarumhverfi í hópi viðurkenndra vísindamanna eða í nánum tengslum við slíkan hóp. Til að styrkja alþjóðlega skírskotun doktorsnámsins er æskilegt að doktorsnemar taki hluta af námi sínu og/eða að námið fari fram í samstarfi við viðurkenndan erlendan rannsóknaháskóla.
  • Alþjóðleg reynsla. Doktorsnemar skulu hafa tækifæri til að fylgjast með þróun og tileinka sér nýjungar og skiptast á upplýsingum og þekkingu við aðra doktorsnema og vísindamenn, m.a. með því að þeim sé auðveldað eftir föngum að dvelja hluta námstímans við erlenda háskóla eða rannsóknastofnanir og sækja erlendar ráðstefnur.
  • Sameiginlegt doktorsnám. Ef doktorsnám er skipulagt sameiginlega með öðrum háskóla skal gerður um það sérstakur samningur og þess gætt að námið uppfylli sambærilegar gæða- og námskröfur og gerðar eru við Háskóla Íslands og að ábyrgð á gæðum námsins sé skýr.
  • Almenn færni og fagmennska. Doktorsnám skal stuðla að því að nemendur öðlist, auk sérhæfðrar fræðilegrar þekkingar, almenna og hagnýta þekkingu, s.s. á sviði siðfræði vísinda, aðferðafræði vísinda, gerðar styrkumsókna, hagnýtingar hugverka, kynningar vísindalegra niðurstaðna sinna fyrir sérfræðingum og almenningi, og öðlist þá faglegu og félagslegu færni sem þeir þurfa að búa yfir í framtíðarstarfi.
  • Leiðbeining og ráðgjöf. Leiðbeinendur skulu stuðla að góðu og uppbyggilegu samstarfi við nemendur sína, enda er gagnkvæmt traust á milli leiðbeinanda og doktorsnema lykill að árangursríku doktorsnámi. Leiðbeinendur skulu ekki aðeins veita nemendum sínum faglega ráðgjöf heldur jafnframt leitast við að aðstoða þá við öflun styrkja til fjármögnunar námsins og við að öðlast þá almennu og faglegu færni sem getið er um hér að framan. Til að tryggja gæði leiðbeiningar skal hver leiðbeinandi að jafnaði ekki leiðbeina fleirum en fjórum doktorsnemum á hverjum tíma.
  • Siðareglur. Allir aðilar sem koma að doktorsnámi við Háskóla Íslands skulu hafa í heiðri ákvæði siðareglna Háskóla Íslands og eftir því sem við á ákvæði reglna Vísindasiðanefndar Háskóla Íslands, Vísindasiðanefndar (ríkisins) og vísindasiðanefndar Landspítala.
  • Fjarlægð og hlutlægni. Í þeim tilvikum þegar akademískur starfsmaður er í doktorsnámi við Háskóla Íslands skal tryggja fjarlægð og hlutlægni eins og kostur er, s.s. með því að meðleiðbeinandi og/eða meirihluti doktorsnefndar sé utan Háskóla Íslands og/eða að námið fari fram í samstarfi við erlendan háskóla. Allir aðilar sem koma að doktorsnámi við Háskóla Íslands skulu hafa í heiðri almennar hæfisreglur stjórnsýslulaga.
  • Kennsla. Doktorsnemum skal eftir atvikum boðið upp á að annast kennslu og verkefni sem tengjast doktorsnáminu. Þess skal þó gætt að vinnuálag sé innan hóflegra marka og tefji ekki eðlilega framvindu námsins. Miða skal við að slík kennsla og verkefni doktorsnema sem ekki eru starfsmenn Háskóla Íslands með kennsluskyldu sé ekki meiri en sem nemur 20% af heilu starfi.
  • Doktorsritgerð. Doktorsritgerð skal vera afrakstur 3–4 ára sjálfstæðrar rannsóknavinnu sem stenst alþjóðlegan samanburð. Nánar er kveðið á um kröfur til doktorsritgerðar í reglum fræðasviða um doktorsnám og doktorspróf.
  • Doktorsvörn. Doktorsritgerðir skulu varðar opinberlega. Ritgerðirnar skulu kynntar rækilega, birtar og gerðar aðgengilegar skv. reglum sem um það gilda.
  • Handbók fyrir doktorsnema. Miðstöð framhaldsnáms gefur út og birtir á vefsíðu sinni handbók fyrir doktorsnema með ítarlegum upplýsingum og leiðbeiningum um doktorsnám við Háskóla Íslands.

4.2 Faglegar kröfur til leiðbeinenda doktorsnema

Leiðbeinandi skal að jafnaði

  • hafa lokið doktorsprófi eða jafngildi þess á viðkomandi fagsviði. Hæfnisdómur fyrir starf prófessors getur komið í stað doktorsprófs,
  • vera viðurkenndur og virkur sérfræðingur á viðkomandi fagsviði,
  • vera í virkum tengslum við innlent og alþjóðlegt vísindasamfélag og kynna það fyrir nemendum sínum,
  • hafa birt ritsmíðar sem m.a. tengjast verkefni nemanda, á vettvangi sem gerir strangar fræðilegar kröfur,
  • hafa sýnt fram á ritvirkni, mælda í rannsóknastigum skv. matskerfi opinberra háskóla, sem nemur a.m.k. 15 rannsóknastigum á ári úr tilteknum flokkum matskerfisins (svonefndum aflstigum) eða sem nemur 30 heildarrannsóknastigum að meðaltali sl. 3 ár. Stjórn Miðstöðvar framhaldsnáms er heimilt að víkja frá þessari kröfu þegar sérstaklega stendur á[2],
  • hafa reynslu af leiðsögn í doktorsnámi, t.d. með setu í doktorsnefndum, eða umtalsverða reynslu af leiðbeiningu í rannsóknatengdu meistaranámi,
  • hafa umtalsverða reynslu af öflun sértekna frá viðurkenndum rannsóknasjóðum,
  • hafa umtalsverða reynslu af rannsóknasamstarfi með alþjóðlega viðurkenndum sérfræðingum á viðkomandi fagsviði utan Háskóla Íslands.

Miðstöð framhaldsnáms veitir leiðbeinendum upplýsingar um skyldur, réttindi og hlutverk þeirra og gengst fyrir fræðslu og þjálfun fyrir nýja og verðandi leiðbeinendur.

4.3 Faglegar kröfur til doktorsnefnda og andmælenda

  • Þeir sem sitja í doktorsnefndum eða eru andmælendur skulu hafa doktorspróf eða jafngildi þess. Hæfnisdómur fyrir starf prófessors getur komið í stað doktorsprófs. Æskilegt er að þeir uppfylli að auki aðrar kröfur sem gerðar eru til leiðbeinenda í doktorsnámi. Jafnframt er æskilegt að andmælendur starfi utan Háskóla Íslands.
  • Í doktorsnefnd skal a.m.k. einn fulltrúi vera utanaðkomandi, þ.e. ekki vera akademískur starfsmaður í viðkomandi deild.
  • Til að koma í veg fyrir hagsmunaárekstur skulu aðilar sem leggja mat á doktorsverkefni, s.s. doktorsnefnd og andmælendur, ekki vera tengdir viðkomandi doktorsnema.

4.4 Efnislegar kröfur til fræðasviða, deilda og þverfræðilegra námsleiða í doktorsnámi

  • Doktorsnemum skal boðið upp á rannsóknar- og vinnuaðstöðu sem er fullnægjandi fyrir verkefni þeirra.
  • Doktorsnemum skal tryggður reglulegur aðgangur að leiðbeinendum.
  • Doktorsnám skal, eftir því sem við á, vera í tengslum við erlendan háskóla, t.d. þannig að neminn taki hluta námsins við hann eða fulltrúi hans sitji í doktorsnefndinni.
  • Doktorsnemar skulu eiga þess kost að sitja vísindaráðstefnur og kynna verkefni sín þar.
  • Doktorsnemum skulu standa til boða reglubundnar málstofur og skipulegur vettvangur fyrir umræðu og kynningu á verkefnum sínum.

5. Kvörtunarferli fyrir doktorsnema

Doktorsnemi getur beint erindi til Miðstöðvar framhaldsnáms telji hann að viðkomandi fræðasvið, deild eða námsleið fullnægi ekki þessum viðmiðum og kröfum um gæði doktorsnáms við Háskóla Íslands. Að öðru leyti gilda um doktorsnema ákvæði 50. gr. reglna fyrir Háskóla Íslands nr. 569/2009 um ferli kvartana og kærumála nemenda og ákvæði 51. gr. um réttindi og skyldur nemenda og agaviðurlög.

6. Endurskoðun

Gæðanefnd háskólaráðs og stjórn Miðstöðvar framhaldsnáms fjalla reglulega um þessi viðmið og kröfur um gæði doktorsnáms við Háskóla Íslands. Endurskoða skal viðmiðin og kröfurnar eigi síðar en fimm árum eftir gildistöku þeirra.

 

[1] Tekið hefur verið mið af fjölmörgum erlendum fyrirmyndum, s.s. stefnumörkun European University Asssociation (EUA) í Salzburg Principles (2005) og Salzburg II Recommendations (2010), stefnu European Commission, The European Charter for Researchers og The Code of Conduct for the Recruitment of Researchers (2005), stefnumörkun Organisation of PhD Education in Biomedicine and Health Sciences in the European System (ORPHEUS), The Association of Medical Schools in Europe (AMSE) og World Federation for Medical Education (WFME) sem birtist í ritinu Standards for PhD Education in Biomedicine and Health Sciences in Europe (2012). Einnig hefur verið höfð hliðsjón af leiðbeiningarritum Council of Graduate Schools í Bandaríkjunum, sem Miðstöð framhaldsnáms við Háskóla Íslands er aðili að.

[2] Dæmi um slíkt er ef leiðbeinandi uppfyllir ekki kröfu um annað hvort rannsóknastig eða aflstig en uppfyllir vel aðrar faglegar kröfur. Þetta á t.d. við um reynda vísindamenn sem eiga að baki farsælan rannsóknaferil og leiðbeiningarreynslu.

Þú ert að nota: brimir.rhi.hi.is